ପ୍ରତିଭା

ହରେକୃଷ୍ଣ ମହତାବ

ପରିଚୟ

ହରେକୃଷ୍ଣ ମହତାବଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ଲିଖିତ 'ପ୍ରତିଭା' ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ଏକ କାଳଜୟୀ ଉପନ୍ୟାସ । ଏହା ଏକ ସାଧାରଣ କାହାଣୀ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ହେଉଛି ଜଣେ ସାଧାରଣ ନାରୀର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଶକ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କର ସାମାଜିକ ଦାୟିତ୍ୱବୋଧର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଚିତ୍ର । ଏହାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୃଷ୍ଠାରେ ଦେଶପ୍ରେମ ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଭାବନା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ୱକୁ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି, ଯାହା ପାଠକଙ୍କୁ ବହିଟି ପଢ଼ିବା ପାଇଁ ଆଗ୍ରହୀ କରିଥାଏ ।

କାହାଣୀଟି ମୁଖ୍ୟତଃ 'ପ୍ରତିଭା' ନାମକ ଜଣେ ଗାଉଁଲି ଝିଅର ଜୀବନ ଯାତ୍ରାକୁ ନେଇ ଗତିଶୀଳ । ସେ କିପରି ଏକ ରକ୍ଷଣଶୀଳ ସମାଜରେ 'ଅପୁଛି' ଭାବେ ଜନ୍ମ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ନିଜର ବୁଦ୍ଧି ଓ ସାହସ ବଳରେ 'ପ୍ରତିଭା' ନାମରେ ପରିଚିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ତାହା ପାଠକଙ୍କୁ ମୁଗ୍ଧ କରେ । ଜଣେ ଗରିବ ଘରର ଝିଅ ହୋଇ ଜମିଦାର ଘରର ବୋହୂ ହେବା ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଆଦର୍ଶରେ ଅନୁପ୍ରାଣିତ ହୋଇ ଜଣେ ବିପ୍ଳବିଣୀ ଭାବେ ଛିଡ଼ା ହେବା, ପାଠକଙ୍କ ମନରେ ଏକ ନୂଆ ପ୍ରକାରର ଉତ୍ସାହ ଓ ଜିଜ୍ଞାସା ଭରିଦିଏ ।

ଏହି ବହିଟି ଆମକୁ ୧୯୨୧ ମସିହାର ସେହି ଐତିହାସିକ ସମୟକୁ ନେଇଯାଏ, ଯେତେବେଳେ ସାରା ଦେଶ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ମାତିଥିଲା । ଜମିଦାରୀ ପ୍ରଥାର ଅତ୍ୟାଚାର ଏବଂ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇଁ ସାଧାରଣ ଜନତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇଥିବା ବିଦ୍ରୋହ ମଧ୍ୟରେ କାହାଣୀଟି ଏକ ରୋମାଞ୍ଚକର ମୋଡ଼ ନେଇଥାଏ । ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସୁଖ ଓ ପରିବାରକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଦେଶର ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ନିଜକୁ ସମର୍ପଣ କରିବାର ଏହି ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ଯାତ୍ରା ପାଠକଙ୍କୁ କାହାଣୀର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାନ୍ଧି ରଖେ ।ବହିଟିର ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ ହେଉଛି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏବଂ ନାରୀ ଜାଗରଣ ।

ପୃଷ୍ଠଭୂମି

ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଆହ୍ଵାନରେ ସାରା ଦେଶରେ 'ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନ'ର ଏକ ପ୍ରବଳ ଲହର ଖେଳିଯାଇଥିଲା, ଯାହାଫଳରେ ଛାତ୍ରମାନେ କଲେଜ ଛାଡ଼ିଲେ ଏବଂ ସାଧାରଣ ଜନତା ସରକାରୀ ନିୟମକୁ ଅମାନ୍ୟ କରିବାକୁ ସାହସ ଜୁଟାଇଲେ । ଏହି ସମୟଟି ଥିଲା ପୁରାତନ ରକ୍ଷଣଶୀଳ ବିଚାରଧାରା ଏବଂ ନୂତନ ବିପ୍ଳବୀ ଚିନ୍ତାଧାରା ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବଡ଼ ସଂଘର୍ଷର ସନ୍ଧିକ୍ଷଣ । ଗୋଟିଏ ପଟେ ଲୋକଙ୍କ ମନରେ ସ୍ଵାଧୀନତା ପାଇଁ ଉନ୍ମାଦନା ଥିବାବେଳେ ଅନ୍ୟପଟେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର କଠୋର ଦମନ ନୀତି ଓ ପୋଲିସର ଅତ୍ୟାଚାର ସମାଜକୁ ଭୟଭୀତ କରି ରଖିଥିଲା ।

ସେତେବେଳର ଓଡ଼ିଶାର ଗ୍ରାମୀଣ ସମାଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଜମିଦାରୀ ପ୍ରଥା ଉପରେ ଆଧାରିତ ଥିଲା । ଜମିଦାରମାନେ ନିଜର ପ୍ରତିପତ୍ତି ବଜାୟ ରଖିବା ପାଇଁ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନୁଗତ ରହୁଥିଲେ ଏବଂ ଗରିବ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ଉପରେ ନାନାଦି ଅତ୍ୟାଚାର କରୁଥିଲେ । ଗ୍ରାମୀଣ ଜୀବନରେ ଜାତିପ୍ରଥା ଏବଂ ଧନୀ-ଗରିବ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟ ଏତେ ଗଭୀର ଥିଲା ଯେ, ସାଧାରଣ ଲୋକଟିଏ ଜମିଦାରଙ୍କ ଆଗରେ ମୁଣ୍ଡ ଟେକି କଥା କହିବାକୁ ମଧ୍ୟ ସାହସ କରୁନଥିଲା । କାହାଣୀର ପୃଷ୍ଠଭୂମିରେ ଏହି ସାମାଜିକ ବୈଷମ୍ୟକୁ ଅତି ଜୀବନ୍ତ ଭାବରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଖଜଣା ଆଦାୟ ପାଇଁ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ମାଡ଼ ମରାଯାଉଥିଲା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ଶୁଣିବାକୁ କେହି ନଥିଲେ ।

ସେହି ସମୟରେ ନାରୀମାନଙ୍କର ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସଙ୍କୁଚିତ ଥିଲା । ସେମାନଙ୍କୁ କେବଳ 'ଅବଳା' ବୋଲି ବିଚାର କରାଯାଇ ଘରର ଚାରିକାନ୍ଥ ଭିତରେ ବନ୍ଦୀ କରି ରଖାଯାଉଥିଲା-। ଝିଅମାନଙ୍କର ଶିକ୍ଷା ଉପରେ ସମାଜର କଠୋର କଟକଣା ରହିଥିଲା ଏବଂ ପାଠ ପଢ଼ିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ଝିଅକୁ ନାନା ପ୍ରକାର ସାମାଜିକ ନିର୍ଯାତନା ସହିବାକୁ ପଡ଼ୁଥିଲା । ବିବାହ ପରେ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀର ସ୍ଥିତି କେବଳ ସ୍ୱାମୀର ଆଦେଶ ପାଳନ କରିବା ଏବଂ ପରିବାରର ସୁଖ ସୁବିଧା ବୁଝିବା ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ଥିଲା । ଏପରି ଏକ ରକ୍ଷଣଶୀଳ ପରିବେଶରେ ଜଣେ ନାରୀ କିପରି ଶିକ୍ଷା ଓ ବିପ୍ଳବ ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜର ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ପରିଚୟ ସୃଷ୍ଟି କରୁଛି, ତାହା ହିଁ ଏହି ଉପନ୍ୟାସର ପ୍ରଧାନ ପ୍ରେକ୍ଷାପଟ ।

ଏହା ବ୍ୟତୀତ, ଉପନ୍ୟାସରେ ସହରୀ ଶିକ୍ଷିତ ମାନସିକତା ଏବଂ ଗ୍ରାମୀଣ ଅଶିକ୍ଷିତ ସମାଜ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ଖୁବ୍ ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି । କଟକ ସହରରେ ପଢ଼ୁଥିବା ଛାତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଶପ୍ରେମର ଯେଉଁ ନୂଆ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଇଁଥିଲା, ତାହା ଗାଁର ଜମିଦାରୀ ଅନ୍ଧାର ଭିତରେ କିପରି ପ୍ରବେଶ କରୁଛି, ସେହି ପୃଷ୍ଠଭୂମିରେ ସମଗ୍ର କାହାଣୀଟି ଗତିଶୀଳ ।

ପ୍ରମୁଖ ଚରିତ୍ର

ପ୍ରତିଭା (ଅପୁଛି): ସେ ଉପନ୍ୟାସର ମୁଖ୍ୟ ନାୟିକା । ଗୋଟିଏ ଗରିବ ଘରର ଅତି ସୁନ୍ଦରୀ ଏବଂ ମେଧାବୀ ଝିଅ । ତାଙ୍କର ପ୍ରକୃତ ନାମ 'ଅପୁଛି' ଥିଲା, ଯାହାକୁ ମହେନ୍ଦ୍ରବାବୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି 'ପ୍ରତିଭା' ରଖିଥିଲେ । ସେ ପାଠ ପଢ଼ିବାକୁ ଭଲ ପାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସାମାଜିକ କଟକଣା ପାଇଁ ଘରକୋଣରେ ବନ୍ଦୀ ହୋଇ ରହିଥିଲେ । ବିବାହ ପରେ ସ୍ଵାମୀ ନବୀନଙ୍କ ଉପେକ୍ଷା ସତ୍ତ୍ୱେ ସେ ନିଜକୁ ଜଣେ ଦୃଢ଼ମନା ନାରୀ ଭାବେ ଗଢ଼ି ତୋଳିଥିଲେ ଏବଂ ଶେଷରେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ନେତ୍ରୀ ସାଜି ବିପ୍ଳବର ମଙ୍ଗ ଧରିଥିଲେ ।

ନବୀନ: ଜମିଦାର ରାମହରିଙ୍କ ପୁଅ ଏବଂ ପ୍ରତିଭାଙ୍କ ସ୍ଵାମୀ । ସେ ଜଣେ ଶିକ୍ଷିତ ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ଆଦର୍ଶବାଦୀ ଯୁବକ । ସେ 'ବୀର ସମାଜ'ର ସଭ୍ୟ ଥିଲେ ଏବଂ ବିବାହକୁ ଦେଶସେବା ପଥରେ ଏକ ବାଧା ବୋଲି ମନେକରୁଥିଲେ । ନିଜ ଆଦର୍ଶ ପାଇଁ ସେ ଘର ଛାଡ଼ି ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ ଏବଂ ଜେଲ୍ ଯାଇଥିଲେ । ଶେଷରେ ସେ ପ୍ରତିଭାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ସାହସକୁ ଚିହ୍ନି ପାରିଥିଲେ ।

ପ୍ରକାଶ: ଜଣେ ନିଃସ୍ଵାର୍ଥପର ଦେଶସେବୀ ଏବଂ ବିପ୍ଳବୀ । ସେ ନବୀନ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଯୁବକମାନଙ୍କର ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ ଥିଲେ । ସେ ହିଁ ପ୍ରତିଭାଙ୍କ ଭିତରେ ଲୁଚି ରହିଥିବା ପ୍ରତିଭାକୁ ଜାଗ୍ରତ କରିଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ବିପ୍ଳବ ପାଇଁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଥିଲେ ।

ମହେନ୍ଦ୍ର (ମହେନ୍ଦ୍ରବାବୁ): ଜଣେ ଶିକ୍ଷିତ ଯୁବକ, ଯିଏ ଅପୁଛିର ନାମ ବଦଳାଇ 'ପ୍ରତିଭା' ରଖିଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ପାଠ ପଢ଼ିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲେ । ସେ ଦିନେ ବିପ୍ଳବର କଥା କହୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପରେ ସରକାରୀ ଚାକିରି (ଡେପୁଟି) ମୋହରେ ନିଜ ଆଦର୍ଶରୁ ଓହରି ଯାଇଥିଲେ । ସେ ନବୀନଙ୍କ ପ୍ରତି ଈର୍ଷାଭାବ ମଧ୍ୟ ପୋଷଣ କରୁଥିଲେ ।

ରାମହରି: ନବୀନଙ୍କ ପିତା ଏବଂ ଜଣେ କଠୋର ଜମିଦାର । ସେ ନିଜର ବୈଭବ ଏବଂ ଶାସନ ବଜାୟ ରଖିବା ପାଇଁ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାରଙ୍କ ଆନୁଗତ୍ୟ ସ୍ଵୀକାର କରୁଥିଲେ । ସେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅତ୍ୟାଚାର କରୁଥିଲେ ଏବଂ ବିପ୍ଳବୀମାନଙ୍କୁ ପସନ୍ଦ କରୁନଥିଲେ ।

ଜାହ୍ନବୀ ଦେବୀ: ନବୀନଙ୍କ ମାଆ ଏବଂ ପ୍ରତିଭାଙ୍କ ଶାଶୁ । ସେ ଜଣେ ଅତି ସ୍ନେହୀ ଏବଂ କୋମଳ ହୃଦୟର ନାରୀ ଥିଲେ । ସେ ପୁଅର ଫେରିବା ପାଇଁ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରିବା ସହ ପ୍ରତିଭାଙ୍କୁ ନିଜ ଝିଅ ପରି ଭଲ ପାଉଥିଲେ ।

ସନାତନ: ପ୍ରତିଭାଙ୍କ ପିତା, ଯିଏ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଯୋଗୁଁ ନିଜ ଝିଅକୁ ଜମିଦାର ଘରେ ବାହା ଦେଇ ନିଜର ସ୍ଵାର୍ଥ ହାସଲ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ ।

ସିଦ୍ଧେଶ୍ଵର: ପ୍ରତିଭାଙ୍କ ସାନଭାଇ। ସେ ପାଠଶାଳାରେ ପଢ଼ୁଥିଲା ଏବଂ ମହେନ୍ଦ୍ରବାବୁ ପଠାଉଥିବା ବହିଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତିଭା ପାଖରେ ପହଞ୍ଚାଉଥିଲା ।

ପ୍ରତିଭାଙ୍କ ମାଆ: ଜଣେ ଅତି ରକ୍ଷଣଶୀଳ ନାରୀ, ଯିଏ ପ୍ରତିଭାଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ବିରୋଧରେ ଥିଲେ ଏବଂ ମହେନ୍ଦ୍ରବାବୁ ବହି ପଠାଇବାକୁ ନେଇ କଳିଗୋଳ କରିଥିଲେ ।

ରାମା: ଜମିଦାର ଘରର ଚାକର, ଯିଏ ପ୍ରଜାମେଳିର ଖବର ପ୍ରତିଭାଙ୍କୁ ଜଣାଉଥିଲା ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ସଭା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନେଇଯିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲା ।

ପାଠଶାଳାର ଶିକ୍ଷକ: ଗାଆଁ ପାଠଶାଳାର ଶିକ୍ଷକ, ଯିଏ ପ୍ରତିଭାଙ୍କ ପଢ଼ାପଢ଼ିରେ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ମହେନ୍ଦ୍ରବାବୁଙ୍କ ସହ ସଂପର୍କ ରଖିଥିଲେ ।

ପୁରନ୍ଦର: ଜଣେ ଉତ୍ସାହୀ କର୍ମୀ, ଯିଏ ନିଜ ପାଠପଢ଼ା ଛାଡ଼ି ବିପ୍ଳବରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲା ଏବଂ ପ୍ରଜା ସଭାରେ ବକ୍ତୃତା ଦେଇଥିଲା ।

ଅକ୍ଷୟବାବୁ: ଯାଜପୁରର ଓକିଲ, ଯିଏ ରାମହରିବାବୁଙ୍କୁ ଆଇନଗତ ପରାମର୍ଶ ଦେଇଥିଲେ ଏବଂ ନବୀନଙ୍କ ଦେଶପ୍ରେମର ପ୍ରଶଂସା କରିଥିଲେ ।

ଗଜେନ୍ଦ୍ର: ଚୋରି ମାମଲାରେ ଜେଲରେ ଥିବା ଜଣେ ଅପରାଧୀ, ଯିଏ ନବୀନଙ୍କ ବାଣୀରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ସ୍ଵରାଜ୍ୟ କାମ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲା ।

ବିଷୟବସ୍ତୁ

କାହାଣୀର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ସନାତନବାବୁଙ୍କ ଝିଅ ଅପୁଛି ସହିତ ଜମିଦାର ରାମହରିଙ୍କ ପୁଅ ନବୀନଙ୍କ ବିବାହ ସ୍ଥିର ହେବା ଦିନରୁ । ରାମହରି ଚାହୁଁଥିଲେ ଯେ ବୋହୂ ଗରିବ ଘରର ହେଲେ ସେ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ରହିବ । ଏହି ସମୟରେ କଟକରେ ପଢ଼ୁଥିବା ମହେନ୍ଦ୍ରବାବୁ ଗାଁ ସ୍କୁଲକୁ ଆସି ଅପୁଛିର ପାଠ ପଢ଼ିବା ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଉଚ୍ଚାରଣ ଦେଖି ମୁଗ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି । ସେ ହିଁ ଅପୁଛିର ନାମ ବଦଳାଇ 'ପ୍ରତିଭା' ରଖନ୍ତି ଏବଂ ତାକୁ କଟକରେ ପଢ଼ାଇବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସାମାଜିକ ରକ୍ଷଣଶୀଳତା ଯୋଗୁଁ ତାହା ସମ୍ଭବ ହୁଏ ନାହିଁ ।

ନବୀନ କଲେଜରେ ପଢ଼ୁଥିବା ବେଳେ 'ବୀର ସମାଜ' ନାମକ ଏକ ସଂଗଠନର ସଭ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଦେଶ ସେବା ପାଇଁ ଅବିବାହିତ ରହିବାକୁ ଶପଥ ନେଇଥାଆନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ବାପାଙ୍କ ଜିଦ୍ ଆଗରେ ନବୀନଙ୍କୁ ହାର୍ ମାନିବାକୁ ପଡ଼େ ଏବଂ ସେ ପ୍ରତିଭାଙ୍କୁ ବିବାହ କରନ୍ତି । ବିବାହ ପରେ ମଧ୍ୟ ନବୀନ ନିଜକୁ ଏହି ସଂସାରରୁ ଦୂରେଇ ରଖନ୍ତି । ସେ ପ୍ରତିଭାଙ୍କ ସହ କଥା ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ । ଶେଷରେ ସେ ରାତି ଅଧରେ ଘର ଛାଡ଼ି କଟକ ପଳାନ୍ତି ଏବଂ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମରେ ସାମିଲ ହୁଅନ୍ତି ।

ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଆହ୍ଵାନରେ ନବୀନ ଜେଲ୍ ଯାଆନ୍ତି । ଅନ୍ୟପଟେ ମହେନ୍ଦ୍ରବାବୁ, ଯିଏ ଦିନେ ପ୍ରତିଭାଙ୍କୁ ନାରୀନେତ୍ରୀ ହେବାର ସ୍ଵପ୍ନ ଦେଖାଇଥିଲେ, ସେ ନିଜେ ସରକାରୀ ଚାକିରି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ସରକାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଅଂଶ ହୋଇଯାଆନ୍ତି । ଏହା ନବୀନ ଓ ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଆଦର୍ଶର ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ଦର୍ଶାଏ ।

ନବୀନ ଜେଲରେ ଥିବା ବେଳେ ପ୍ରକାଶବାବୁ ଜମିଦାରଙ୍କ ଘରକୁ ଆସନ୍ତି । ପ୍ରକାଶଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସି ପ୍ରତିଭା ଦେଶର ଅବସ୍ଥା, ନାରୀର ଅଧିକାର ଏବଂ ବିପ୍ଳବର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ ବୁଝନ୍ତି । ସେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ଯେ ସେ କେବଳ କାହାର ସ୍ତ୍ରୀ ନୁହନ୍ତି, ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ଵ ସ୍ଥିତି ଅଛି । ଇତିମଧ୍ୟରେ ଜମିଦାର ରାମହରିଙ୍କ ଅତ୍ୟାଚାର ଯୋଗୁଁ ପ୍ରଜାମାନେ ବିଦ୍ରୋହ କରନ୍ତି । ପ୍ରତିଭା ଏହି ସମୟରେ ନିଜ ଶ୍ୱଶୁରଙ୍କ ଅନ୍ୟାୟ ବିରୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ପକ୍ଷ ନେବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଅନ୍ତି ।

ଉପସଂହାର

'ପ୍ରତିଭା' ଉପନ୍ୟାସ କେବଳ ନବୀନ ଓ ପ୍ରତିଭାଙ୍କ ମିଳନର କାହାଣୀ ନୁହେଁ, ବରଂ ଦୁଇଟି ବିପ୍ଳବୀ ଆତ୍ମାର ମିଳନର ଗାଥା । ଯେଉଁଠାରେ ସାଧାରଣ ସଂସାରର ସୁଖ-ଦୁଃଖଠାରୁ ଦେଶ ଓ ସମାଜର ହିତ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି । ପ୍ରତିଭା ନିଜକୁ ଜଣେ ଅସହାୟ ନାରୀରୁ ଜଣେ ଦୃଢ଼ ନେତ୍ରୀ ଭାବେ ଗଢ଼ିତୋଳିବା ଏବଂ ନବୀନ ନିଜର ସମସ୍ତ ସୁଖ ତ୍ୟାଗ କରି ଦେଶସେବାରେ ନିମଗ୍ନ ହେବା ପାଠକଙ୍କ ମନରେ ଏକ ନୂଆ ଉତ୍ସାହ ଭରିଦିଏ । ଏହି ପରିଣତି ଦର୍ଶାଏ ଯେ ସତ୍ୟ ଓ ନ୍ୟାୟ ପାଇଁ କରାଯାଇଥିବା ସଂଘର୍ଷ କେବେହେଲେ ବୃଥା ଯାଏନାହିଁ ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସମ୍ପର୍କ ଅପେକ୍ଷା ଆଦର୍ଶଗତ ସମ୍ପର୍କ ଅଧିକ ସୁଦୃଢ଼ ହୋଇଥାଏ ।

ଏହି ପୁସ୍ତକଟି ସେହି ସମୟର ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ନାରୀ ଜାଗରଣର ଏକ ନିଖୁଣ ଦର୍ପଣ । ପ୍ରକାଶବାବୁଙ୍କ ଭଳି ମାର୍ଗଦର୍ଶକଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ପ୍ରତିଭା କିପରି ନିଜର ଆତ୍ମସମ୍ମାନ ଓ ଶକ୍ତିକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଛି, ତାହା ଆଜିର ଯୁଗ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ । ଜମିଦାରୀ ଅତ୍ୟାଚାର ବିରୁଦ୍ଧରେ ସାଧାରଣ ପ୍ରଜାଙ୍କ ସ୍ଵର ଏବଂ ସେହି ସ୍ଵର ସହିତ ପ୍ରତିଭାର ସ୍ଵର ମିଳିଯିବା ଏକ ବଡ଼ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ସୂଚନା ଦିଏ । କାହାଣୀର ଶେଷରେ ପ୍ରକାଶଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ– ‘‘ବିଚ୍ଛେଦ ହିଁ ହେଉ ମଧୁର ମିଳନ’’ –ପାଠକଙ୍କୁ ଏକ ଭାବଗମ୍ଭୀର ପରିବେଶରେ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପ୍ରେମ ଦେଶପ୍ରେମରେ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୋଇଯାଇଛି । ଏହା ଆମକୁ ଶିଖାଏ ଯେ ତ୍ୟାଗ ଓ ସଂଘର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ଜୀବନର ପ୍ରକୃତ ସାର୍ଥକତା ନିହିତ ।